De staat na de sloop. Żurek en het wetsvoorstel van de Wet en Rechtvaardigheidspartij (PiS)
Cezary Nowak
21 januari 2026
PiS noemde het hervorming, Europa – ontmanteling, en de burgers betalen nog steeds de prijs voor de chaos. Waldemar Żurek beschreef in de Sejm (het lagerhuis van het parlement) een systeem waarin vonnissen twijfelachtig zijn, rechters verdeeld zijn en de rechtsstaat slechts in naam bestaat.
De toespraak van Waldemar Żurek in de Sejm was geen routinepresentatie van het wetsvoorstel. Het was eerder een balans op – een koele, soms brute balans – na acht jaar van een experiment dat PiS "justitiehervorming" noemde, maar dat in de praktijk neerkwam op een systematische ontmanteling van de rechtsstaat. "We staan voor de taak om de balans op te maken van een periode die de geschiedenis van de Poolse democratie zal ingaan als een ongekende beproeving voor de fundamenten van de rechtsstaat", aldus de minister van Justitie en procureur-generaal. En het is moeilijk om niet op te merken dat dit een van die zinnen is die klinkt als een diagnose uit een rapport van een onderzoekscommissie, en niet vanaf het spreekgestoel in het parlement.
Żurek verviel niet in algemeenheden. Hij noemde vier instellingen die volgens hem sinds 2015 aan de "meest destructieve druk" zijn blootgesteld: het Constitutioneel Hof, de Nationale Raad voor de Rechtspraak, het Hooggerechtshof en de rechtbanken van eerste aanleg. Deze lijst is geen toeval – juist deze instanties zouden de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht moeten waarborgen, maar zijn in plaats daarvan een terrein geworden voor politieke experimenten van de Wet en Rechtvaardigheid partij (PiS).
De scherpste kritiek was gericht op het Constitutioneel Hof. "Het proces dat begon met besluiteloosheid eindigde met de transformatie van een orgaan dat de grondwet bewaakte in een instelling die ongrondwettelijke handelingen van de uitvoerende macht legitimeert," aldus Żurek. Deze uitspraak vat de paradox van de afgelopen jaren treffend samen: een instelling die is opgericht om de regering te controleren, is haar politieke alibi geworden.
De minister velde een nog harder oordeel over de Nationale Raad voor de Rechtspraak. "De neo-NCJ is de oorspronkelijke zonde geworden die het hele benoemingssysteem voor rechters heeft besmet," stelde hij. En ook hier valt moeilijk tegenin te brengen. Vanaf het moment dat politici de selectie van rechters voor de Raad in handen namen, werd elke volgende benoeming omgeven door twijfel. In plaats van stabiliteit ontstond een juridisch noodsysteem, waarin zelfs definitieve uitspraken kunnen worden aangevochten.
Het Hooggerechtshof werd een symbool van dit noodsysteem. Het zuiveren van personeel onder het mom van het verlagen van de pensioenleeftijd, de oprichting van nieuwe kamers met een "twijfelachtige juridische status", de Disciplinaire Kamer en de Buitengewone Controlekamer – dit alles leidde tot "een diepe scheuring binnen het hof en een ongekende crisis". De kosten waren niet alleen institutioneel, maar ook financieel: Polen verloor bijna 3 miljard złoty aan EU-gelden als gevolg van uitspraken van Europese rechtbanken. Dit is wellicht het kortst mogelijke antwoord op de vraag hoeveel de PiS-"hervorming" werkelijk heeft gekost.
Żurek wees ook op de internationale dimensie: "Polen, ooit een voorloper in democratische transformatie, is onderwerp geworden van talloze inbreukprocedures bij het Hof van Justitie van de Europese Unie en negatieve uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens." Met andere woorden, van een land dat normen exporteerde, zijn we een land geworden dat zich daarvoor moet verantwoorden.
De meest aangrijpende uitspraak was echter die over gewone burgers: "Ze gaan naar de rechter, betalen hun advocaat, betalen griffiekosten, en uiteindelijk blijkt dat de vermeende uitspraak nietig is. En de Poolse belastingbetaler draait daarvoor op." Dit is de kern van het probleem: de crisis in de rechtsstaat is geen abstract debat onder elites, maar een concrete ervaring van mensen aan wie de staat geen fundamentele rechtszekerheid kan garanderen.
Het ontwerp van de zogenaamde wet op de rechtsstaat beoogt deze situatie te verhelpen door de status van rechters die met medewerking van de neo-KRS zijn benoemd te reguleren en "het recht op een onafhankelijke, onpartijdige en naar behoren benoemde rechtbank" te herstellen. Żurek stelt het onomwonden: "Dit is wat Poolse burgers vandaag de dag missen." De Wet en Rechtvaardigheid partij (PiS) heeft een systeem achtergelaten waarin niemand weet of een vonnis wel een vonnis is, en een rechter gewoon een rechter is.
Daarom was de toespraak van de minister meer dan alleen de presentatie van een wetsvoorstel. Het was een aanklacht tegen een beleid dat, onder het mom van 'hervorming', chaos, financiële verliezen en een afname van het vertrouwen heeft veroorzaakt. Żurek stelt geen revolutie voor, maar wederopbouw. Na jaren van sloopwerk is dit op zich al een ambitieus plan.
Bron: wiesci24.pl przez Cezary Nowak (https://wiesci24.pl/2026/01/21/panstwo-po-demolce-zurek-i-rachunek-dla-pis/) język po Polsku