Een staatsgreep, een dictatuur en decreten van Czarzasty: steeds sensationelere theorieën duiken op rondom PiS

[Pieszyce]

Een staatsgreep, een dictatuur en decreten van Czarzasty:
steeds sensationelere theorieën duiken op rondom PiS

Cezary Nowak
15 oktober 2026

Het begon met een geschil over de beëdiging van een rechter bij het Constitutioneel Tribunaal. Het is inmiddels uitgemond in verhalen over het afzetten van de president, het omverwerpen van de constitutionele orde en het besturen van Polen via decreten van Włodzimierz Czarzasty. In het commentaar van critici van de regering-Tusk is dit juridische conflict uitgegroeid tot een bijna catastrofale constitutionele crisis. Men kan zich nauwelijks aan de indruk onttrekken dat bepaalde kringen rond de rechts-conservatieve oppositie elk gevoel voor verhoudingen volledig zijn verloren; ze halen een reëel constitutioneel geschil op één hoop met de meest extreme politieke beschuldigingen.

Op donderdag publiceerde *Nasz Dziennik* [eigendom Rydzyk] een artikel met de titel "Een aanval op het Tribunaal". De krant stelde dat "de 'Coalitie van 13 december' [een pejoratieve term voor de huidige regering] haar pogingen voortzet om het Constitutioneel Tribunaal in te nemen en met geweld haar eigen kandidaten wil aanstellen." Dat is een zware beschuldiging, die dan ook met even zwaar bewijsmateriaal onderbouwd zou moeten worden. Toch gaan de uitspraken van diverse experts nog een stap verder: zij suggereren dat er een plan bestaat om de president uit zijn ambt te zetten.

Advocaat Michał Skwarzyński, verbonden aan de Katholieke Universiteit van Lublin (KUL), merkte op: "Gisteren waren we getuige van een vertoning van blind geweld, waarbij voor de wet absoluut geen ruimte meer is." Vervolgens kwam hij met een veel radicalere interpretatie van de gebeurtenissen: "Het doel van het team van Donald Tusk is om de president uit de macht te ontzetten en voorlopig te regeren via decreten van Czarzasty." "Voor onze ogen vindt er een verandering in de constitutionele orde van de staat plaats", voegde de advocaat eraan toe.

Het probleem met dit narratief is dat er een enorm verschil bestaat tussen het afleggen van een eed door een rechter en het toeëigenen van de bevoegdheden van de president. Om de bewering te onderbouwen dat er een plan bestaat om het staatshoofd af te zetten, zouden er concrete acties, documenten of op zijn minst geloofwaardig bewijsmateriaal moeten worden aangedragen die erop wijzen dat een dergelijk scenario wordt voorbereid. Het conflict over de samenstelling van het Constitutioneel Tribunaal vormt op zichzelf nog geen bewijs voor een plan om de constitutionele orde te wijzigen.

Professor Mieczysław Ryba ging nog verder door te stellen dat het doel is om een president af te zetten die de regering in de weg staat bij het voeren van een "anti-Pools beleid". Volgens hem vormen de acties van de huidige parlementaire meerderheid een volgende fase in de uitvoering van een "strijdbare democratie" (militant democracy), die in de praktijk "de vorm van een dictatuur heeft aangenomen".

De term "dictatuur" heeft een specifieke betekenis. Het is niet louter een krachtigere manier om een regering te beschrijven waarvan het beleid als schadelijk wordt ervaren. Het gebruik van deze term vereist dat er sprake is van een feitelijke concentratie van macht, het inperken van 'checks and balances' (controles en tegenwichten) en de schending van fundamentele politieke vrijheden. Het louter ter discussie stellen van de werkprocedures van één enkele instelling — zelfs binnen de context van een zeer ernstig constitutioneel geschil — is onvoldoende om een dergelijke diagnose te rechtvaardigen.

De zaak rond Maciej Berek roept inderdaad belangrijke juridische vragen op. Een door de Sejm gekozen rechter legde zijn ambtseed af zonder dat de president fysiek aanwezig was. De voorzitter van het Constitutioneel Tribunaal, Bogdan Święczkowski, weigerde hem toe te staan recht te spreken, omdat hij de geldigheid van de ceremonie in twijfel trok. De Commissie van Venetië heeft er op haar beurt op gewezen dat er een mogelijkheid moet zijn om een eed af te leggen bij afwezigheid van de president, voor het geval hij weigert de eed af te nemen of de procedure vertraagt.

Dit zijn kwesties die een inhoudelijk constitutioneel debat vereisen. Men kan discussiëren over de betekenis van de wettelijk voorgeschreven eedformule, de reikwijdte van de bevoegdheden van de president of de juridische gevolgen van de handelingen van de voorzitter van de Sejm. Men kan het optreden van de regering bovendien scherp bekritiseren. Het is echter niet nodig om elk geschil direct te bestempelen als een scenario dat neerkomt op een staatsgreep. De uitspraken van Skwarzyński en Ryba passen in een breder retorisch patroon bij sommige groepen aan de rechterzijde, waarbij opeenvolgende stappen van de huidige parlementaire meerderheid worden voorgesteld als een aanval op staatsinstellingen. Hoewel dergelijk taalgebruik effectief kan zijn om de achterban van de oppositie te mobiliseren, maakt het het lastig om onderscheid te maken tussen een werkelijke constitutionele bedreiging en louter politieke overdrijving.

Het is bijzonder zorgwekkend dat dergelijke zware beschuldigingen worden geuit zonder enig bewijs voor het geschetste scenario. Als er werkelijk een plan bestaat om de president af te zetten en te regeren via decreten van de voorzitter van de Sejm, dan heeft het publiek recht op de concrete details. Anders blijven we volledig in het domein van politieke speculatie – enkel verpakt in dramatische bewoordingen.

Het conflict rond het Constitutioneel Tribunaal is geen kleinigheid. Juist daarom vereist het een nauwkeurige benadering, in plaats van een voortdurende opvoering van de spanningen. Beschuldigingen van een dictatuur of een staatsgreep moeten met de nodige ernst worden behandeld – wat ook de verplichting inhoudt om met bewijzen te komen. Als elk omstreden besluit van politieke tegenstanders wordt uitgelegd als bewijs voor een geplande staatsgreep, verliest het begrip 'staatsgreep' gaandeweg zijn betekenis. En daarmee verdwijnt ook de mogelijkheid voor een inhoudelijk debat over reële bedreigingen voor de rechtsstaat.

Bron:    wiesci24.pl przez  Cezary Nowak     język po Polsku