De juridische erfenis van de Poolse ex-president onder vuur na einde ambtstermijn

[Pieszyce]

De juridische erfenis van de Poolse ex-president onder vuur na einde ambtstermijn

5 augustus 2025

Tijdens de twee ambtstermijnen van president Andrzej Duda onderging het Poolse rechtssysteem de meest ingrijpende transformatie sinds de val van het communisme.

Een groot deel van die hervorming, uitgevoerd door de rechtse partij Wet en Rechtvaardigheid (PiS), werd door de president gesteund.

Veel van die hervormingen worden nu door zowel de huidige regering als internationale rechtbanken gezien als een ondermijning van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht.

Vanaf het begin van zijn presidentschap in 2015 beloofde Duda het rechtssysteem te "herstellen". Hij beschuldigde rechters van inefficiëntie en het gebrek aan vertrouwen van het publiek, waarbij hij vaak het gebrek aan veroordelingen in zaken van georganiseerde misdaad aanhaalde.

Een van zijn eerste controversiële stappen was de weigering om vijf rechters van het Constitutioneel Hof, die door het vorige parlement waren gekozen, te beëdigen, hoewel er later drie als geldig gekozen werden bevestigd.

De nieuwe parlementaire meerderheid nomineerde haar eigen kandidaten, die door Duda werden beëdigd. Dit leidde tot een langdurige constitutionele crisis.

In december 2015 ondertekende Duda een wet die de werking van het Constitutionele Hof wijzigde, onder meer door de drempel voor uitspraken te verhogen naar een tweederde meerderheid van 13 van de 15 rechters.

Critici zeiden dat dit het Hof zou verlammen, maar Duda betoogde dat het zijn gezag zou versterken.

De grootste protesten vonden plaats in 2017, toen PiS wetten voorstelde om de minister van Justitie, destijds Zbigniew Ziobro, invloed te geven op het Hooggerechtshof en de zittende leden van de Nationale Raad voor Justitie (KRS) te vervangen.

Demonstranten stelden dat dit in strijd was met de scheiding der machten.

Op 24 juli 2017 sprak Duda zijn veto uit over twee van de drie wetsvoorstellen, waarin hij opriep tot wijzigingen om de naleving van de grondwet te waarborgen. Hij diende echter al snel herziene versies in, die volgens critici nog steeds politieke invloed op de rechterlijke macht mogelijk maakten.

In december 2017 gaf een nieuwe wet het lagerhuis de bevoegdheid om 15 KRS-leden te selecteren. Voorheen werden deze door de rechterlijke macht zelf gekozen.

Duda verdedigde de wijziging als democratisch en noodzakelijk om te voorkomen wat hij "rechterlijk elitarisme" noemde.

Hij wuifde kritiek van Europese instellingen weg en zei in 2020: "Ze willen ons niet in vreemde talen vertellen welk systeem we in Polen zouden moeten hebben."

Controverse bestaat ook rond de duizenden rechters die sinds 2018 via de nieuwe KRS zijn benoemd, vaak "neo-rechters" genoemd.

Critici beweren dat hun status twijfelachtig is, met name die welke zijn gepromoveerd tot hogere rechtbanken. Duda heeft dergelijke zorgen verworpen en staat erop dat de presidentiële nominaties de zaak oplossen.

"Ik zal de rechters die ik heb benoemd tot het bittere einde verdedigen", zei hij in 2023.
In 2020 ondertekende Duda wetgeving die disciplinaire straffen oplegde aan rechters die de legitimiteit van de benoemingen van hun collega's in twijfel trokken. Deze bevoegdheden werden uitgeoefend door disciplinaire ambtenaren die door Ziobro waren aangesteld.

Duda betoogde dat rechters elkaar niet mogen ondermijnen op basis van "politieke geschillen".

Hij haalde ook fel uit naar critici van de rechterlijke macht, waaronder opperrechter Małgorzata Gersdorf.

Later benoemde hij Gersdorfs opvolger, Małgorzata Manowska, een voormalig viceminister van Justitie die minder stemmen van de rechterlijke macht had gekregen dan haar rivaal Włodzimierz Wróbel.

Duda hielp ook bij de hervorming van het Openbaar Ministerie. Een wet uit 2016 voegde de functies van minister van Justitie en procureur-generaal samen. Daarmee werd een eerdere hervorming, die tot doel had de uitvoerende macht te scheiden van juridische onderzoeken, ongedaan gemaakt.

Een amendement uit 2023 gaf de president de bevoegdheid om het ontslag van de nationale aanklager te blokkeren, wat volgens critici de invloed van PiS zou versterken.

De wet verschoof ook de bevoegdheden van de minister van Justitie naar de nationale aanklager.

Na de verkiezingen van oktober 2023 ontstond er een nieuw conflict tussen Duda en de regering onder leiding van de centristische premier Donald Tusk.

In 2024 nam het Poolse parlement wetten aan om enkele van de eerdere hervormingen terug te draaien. Duda weigerde de wetsvoorstellen te ondertekenen en stuurde ze naar het Constitutioneel Hof.

Overheidsfunctionarissen zeggen dat de acties van de president de pogingen om de rechtsstaat in het land te herstellen, blokkeren.

Uit een enquête van opiniepeiler CBOS in juli bleek dat het publiek vrijwel gelijk verdeeld was over Duda's acties. Vijfenveertig procent beoordeelde zijn rol positief, terwijl 43 procent zei dat hij gefaald had als hoeder van de grondwet. Twaalf procent had geen mening.

 (rt/gs)

Bron: PAP,  polskieradio.pl by (rt/gs)  English