De mythe van soevereiniteit: hoe PiS omgaat met Polexit

[Pieszyce]

De mythe van soevereiniteit: hoe PiS omgaat met Polexit

Cezary Nowak
27 december 2025

De vraag waarom Wet en Rechtvaardigheid (PiS) steeds vaker flirt met het idee dat Polen de Europese Unie verlaat, heeft een nieuwe betekenis gekregen sinds de partij de macht verloor. Toen PiS aan de macht was, was anti-EU-retoriek een drukmiddel en een spel met Brussel. Nu, in de oppositie, is het meer dan dat: een poging om een politieke identiteit te bouwen op een conflict dat bedoeld is om de verkiezingsnederlaag en het gebrek aan een geloofwaardig toekomstplan te verhullen. Jarosław Kaczyński blijft centraal staan in deze strategie.

Formeel blijft PiS ontkennen dat het een "Polexit" wil. De taal die de partij gebruikt om de Europese Unie te beschrijven, doet echter steeds meer denken aan kritiek op haar partner en aan een verhaal over een vijand. De EU wordt afgeschilderd als een onderdrukkende structuur die buitenlandse waarden aan Polen oplegt, zich bemoeit met de soevereiniteit en de "ware wil van de natie" blokkeert. Het gaat hier niet langer om een geschil over specifieke juridische oplossingen. Het is een verhaal waarin de gemeenschap waartoe Polen behoort, symbolisch buiten de grenzen van "onze wereld" wordt geplaatst.

Voor Kaczyński is de Europese Unie al lange tijd een ideologisch probleem. Niet omdat ze de Poolse belangen beperkt, maar omdat ze de politieke macht beperkt. De mechanismen van de rechtsstaat, onafhankelijke rechtbanken en Europese tribunalen vormden allemaal obstakels voor het bestuursmodel dat PiS aan de staat wilde opleggen. Toen de partij aan de macht was, speelde het conflict met Brussel een cruciale rol. Nu, na het verlies van de verkiezingen, vormt het de basis van het oppositieverhaal.

De anti-EU-houding van PiS dient tegenwoordig vooral een interne functie. Het helpt de mobilisatie van een kerngroep kiezers in stand te houden die behoefte heeft aan simpele verklaringen voor hun nederlaag: "verraad van de elites", "externe druk", "dictaat van Brussel". In dit verhaal is de verkiezingsnederlaag niet het gevolg van falende regeringen, maar onderdeel van een grotere samenzwering. Dit is handig, omdat het de noodzaak tot zelfreflectie en verantwoording voor de eigen beslissingen wegneemt.

Er is ook een tweede, cynischer reden. Door in de oppositie te blijven, verliest de Wet en Rechtvaardigheid partij (PiS) kiezers aan radicalere groeperingen die openlijk pleiten voor een vertrek van Polen uit de EU. In plaats van dit tegen te gaan, neemt de partij van Kaczyński geleidelijk hun taal en argumenten over. Dit is een poging om de uittocht van kiezers te stoppen ten koste van het normaliseren van ideeën die slechts enkele jaren geleden nog gemarginaliseerd waren in het publieke debat. Anti-EU-sentiment wordt zo een belangrijk thema in de interne concurrentie binnen rechts.

De paradox is dat PiS de EU aanvalt op een moment dat Polen – onder een nieuwe regering – probeert de relaties met Brussel te herstellen en weer daadwerkelijke invloed in Europa te verwerven. In plaats van dit proces te ondersteunen, kiest de partij voor een strategie die het doel van het EU-lidmaatschap ondermijnt. Het biedt geen alternatief, geen realistisch scenario buiten de EU. Het speelt in op angst en wrok, in de hoop dat emoties de argumenten zullen vervangen.

Het is ook belangrijk om te benadrukken dat de anti-EU-retoriek van PiS in wezen haaks staat op de ervaringen van de afgelopen twintig jaar. Polen heeft op ongekende wijze geprofiteerd van het EU-lidmaatschap – economisch, infrastructureel en geopolitiek. Voor PiS is dit echter van weinig belang. Feiten wegen zwaarder dan verhalen, en staatsbelangen wegen zwaarder dan partijbelangen.

Daarom moet de flirt met het idee van een vertrek uit de EU, nu PiS niet aan de macht is, niet worden gezien als een haalbaar politiek plan, maar als een symptoom van een crisis. Het is een strategie van een partij die de macht heeft verloren en op zoek is naar een nieuwe conflictas om haar identiteit te behouden. De Europese Unie is in dit spel een handige proxy-vijand geworden.

Het probleem is dat dergelijk beleid – zelfs vanuit de oppositie – wel degelijk reële gevolgen heeft. Ze verzwakken de positie van Polen, ondermijnen het vertrouwen in Europese allianties en normaliseren het idee van isolatie. En dat is een prijs die de gemeenschap niet zou moeten betalen, simpelweg omdat één partij zich niet kan neerleggen bij machtsverlies.

Bron:   wiesci24.pl przez  Cezary Nowak     język po Polsku