Het doel heiligt de middelen

[Pieszyce]

Het doel heiligt de middelen
 
Jan Piński
15 oktober 2026

"Rechtbanken zijn één ding, maar het gelijk moet aan onze kant staan," verklaarde de moeder van Pawlak in de film *Sami swoi* ("Allemaal vrienden"). Sommigen vatten dit op als een grap. Jarosław Kaczyński zag er echter klaarblijkelijk een blauwdruk in voor een hervorming van de rechterlijke macht. En daar begonnen onze problemen: een man keek naar een komedie en gebruikte die jarenlang als handleiding voor het besturen van de staat.

Hij voegde er slechts een paar uitvoeringsbepalingen aan toe. Een "onafhankelijke" rechtbank is in zijn visie een rechtbank die onafhankelijk is van iedereen – behalve van "ons". De scheiding der machten betekent volgens hem dat "onze mensen" besturen, "onze mensen" rechtspreken, en de rest... tja, de rest zit erbij. Voorlopig althans, in stilte.

Kaczyński en zijn medestanders verdedigen niet de constitutionele orde van Polen; ze verdedigen hun eigen straffeloosheid. Ziobro, Wąsik, Mariusz Kamiński, Święczkowski – dat is het koor van "verdedigers van de vrijheid". Hun eigen persoonlijke vrijheid, welteverstaan – bij voorkeur zonder dat daar een enkelband aan te pas komt. Ze houden zo zielsveel van vrijheid dat ze die het liefst helemaal voor zichzelf houden.

Dit is geen abstracte discussie over een komma in een wettekst. De Algemene Vergadering van het Constitutioneel Tribunaal heeft al geweigerd om strafrechtelijke vervolging toe te staan tegen Święczkowski in een zaak die draait om de Pegasus-spionagesoftware. Het Openbaar Ministerie wilde hem aanklagen wegens machtsmisbruik; volgens onderzoekers gaf hij onder meer opdracht tot het kopiëren van observatiemateriaal over Roman Giertych – materiaal dat informatie bevatte die onder het beroepsgeheim van advocaten valt. Święczkowski houdt vol dat hij volgens de wet heeft gehandeld.

Des te meer reden dus om een rechtbank hierover te laten beslissen. Ondertussen zijn we getuige van een merkwaardig schouwspel: een man die ervan overtuigd is dat zijn eigen handelen rechtmatig was, blijft buiten schot voor juridische procedures dankzij een besluit van precies die instantie waar hij zelf de leiding over heeft. Dit is, naar het schijnt, een opvallend subtiele vorm van vertrouwen in het rechtssysteem – zo diepgaand zelfs, dat men het maar beter niet op de proef kan stellen.

Wat mij betreft lijkt dit Constitutioneel Tribunaal steeds minder op een hoeder van de Grondwet en steeds meer op een bunker tegen aanklagers. Het enige wat nog ontbreekt, is een bordje bij de ingang: "Blijf bij een inval van justitie vooral kalm. Uw immuniteit bevindt zich onder uw stoel."

In Terry Pratchetts *The Last Continent* worden politici direct na hun verkiezing in de gevangenis gegooid. De verklaring is kort en bondig: "Om tijd te besparen."

Onze hoofdrolspelers hanteren de omgekeerde aanpak: ze grijpen eerst de macht over de instituties, om zo te voorkomen dat ze later in de gevangenis belanden. Als ze konden, zouden ze waarschijnlijk een uitspraak doen waarin de donderdag ongrondwettelijk wordt verklaard – simpelweg omdat er op die dag een aanklager langs zou kunnen komen. Ziobro zou ongetwijfeld een afwijkende mening indienen, met het argument dat de volledige kalender preventief nietig had moeten worden verklaard.

Nu heeft Święczkowski verhinderd dat Maciej Berek rechtspreekt, in afwachting van een bericht van Nawrocki over de vraag of hij de ambtseed van Berek erkent. De president weigert die erkenning, de voorzitter van het Tribunaal ontzegt de toegang, en de rechter kan geen zaken behandelen. Een werkelijk verfijnd beeld van de rechterlijke macht: de "onafhankelijkheid" van de deur, de "onafzetbaarheid" van de deurklink, en de voorzitter van het Tribunaal die fungeert als constitutionele portier. Straks is de belangrijkste rechtsbron in Polen nog de intercom – of, preciezer gezegd: degene die op dat moment de macht over die intercom in handen heeft. Je kunt wel een resolutie van de Sejm hebben, juridische expertise en steekhoudende argumenten – maar aan de andere kant staat een man met een sleutel. En in hun systeem is die sleutel de ultieme juridische autoriteit.

Er staat meer op het spel dan alleen de positie van Święczkowski. De eigenlijke vraag is of staatsinstellingen in staat zullen zijn om degenen die ze voorheen aanstuurden, ter verantwoording te roepen voor hun misstanden. Betekent het verlies van verkiezingen een werkelijke machtsoverdracht, of verplaatst men zich simpelweg naar een kamer waarvan men de deur nog steeds op slot kan draaien?

Dit is "constitutioneel zelfbehoud". Wanneer de Grondwet een obstakel vormt voor het besturen, wordt ze als ondraaglijk beschouwd; maar wanneer ze dient als schild tegen verantwoording, is ze van onschatbare waarde. Dit is geen bekering – het is simpelweg een instinct voor zelfbehoud, gehuld in een rechterlijk gewaad.

De Amerikaanse satiricus George Carlin merkte ooit op: "Het is een grote club, en jij hoort er niet bij." De Poolse tak van deze 'elites' zou net zo goed een bord bij de ingang kunnen plaatsen: "Iedereen is gelijk voor de wet – al bieden we onze clubleden onze excuses aan voor dit ongemak."

Van een gewone burger wordt verwacht dat hij de regels volgt; de taak van een clublid is ervoor te zorgen dat die regels nooit op de club zelf van toepassing zijn. Telkens wanneer iemand probeert dit voorrecht af te schaffen, klinken er kreten over het "einde van de democratie". Blijkbaar betekent democratie dat kiezers weliswaar kunnen veranderen wie er aan de macht is, maar dat zij de juridische status van degenen die voorheen de macht in handen hadden, niet kunnen wijzigen.

Uiteraard vereist dit de juiste framing. TV Republika – een propagandakanaal dat eigenlijk zou moeten worden gesloten – bestempelde de gebeurtenissen bij het Constitutioneel Tribunaal als een 'aanval' door de politie, en beweerde zelfs dat deze 'aanval' was afgeslagen. De politie sprak dit relaas resoluut tegen.

En zo ontspon zich een grote veldslag, waarbij het zwaarste vuur afkomstig was van de nieuwsbalk in beeld. Een leger rukte op, verdedigers zegevierden en de presentator verhief zijn stem – maar de werkelijkheid weigerde mee te werken. Misschien is de werkelijkheid ook wel een Duitse agent.

De fabriek die het narratief van een 'belegerd fort' produceert, moet dag en nacht draaien; een belegering biedt namelijk een groot voordeel ten opzichte van een correct juridisch proces: in een belegering vraagt niemand wie de documenten heeft ondertekend. Het volstaat om te roepen dat de vijand voor de poorten staat. En als die vijand voor de poorten vervolgens een officieel politie-identiteitsbewijs toont, schreeuw je simpelweg nog harder.

Stel je nu voor dat de persoonsbeveiliging van Nawrocki wordt ingezet om rechtmatig politieoptreden te dwarsbomen. Dit zou geen verdediging van het staatsgezag zijn, maar eerder een poging om een persoonlijke beveiligingseenheid om te vormen tot een partijpolitieke eenheid. De president moet worden beschermd tegen bedreigingen – zijn politieke achterban mag echter niet worden afgeschermd van verantwoording. Dit is een fundamenteel onderscheid, ook al laat het zich niet vangen op een protestbord.

Dat stadion-relschoppers zich voordoen als constitutionele experts, is in feite de logische consequentie van deze visie. Wanneer de argumenten opraken, neemt het "recht van de sterkste" (of letterlijk: het "recht van de elleboog") het over; de Grondwet wordt dan niet langer met begrip gelezen, maar met een aanloop benaderd.

Toch houdt de grap hier op. Een beleid van voortdurende mobilisatie tegen een vermeende "aanval" kan tot een werkelijke tragedie leiden. Wie elke politieagent afschildert als een handlanger en elk overheidsoptreden als het begin van tirannie, kan later niet verbaasd doen alsof wanneer iemand die woorden letterlijk neemt.

Het meest verwerpelijke is nog wel het omzetten van iemands lijden in politiek kapitaal: tranen voor de camera's, beschuldigingen in een televisiestudio, een slachtoffer dat als een vaandel wordt meegevoerd. Daarom moet de overheid kalm en doeltreffend handelen – zonder theatraal vertoon en zonder de propagandamachine te voeden met precies de beelden waar die naar hunkert. Tegelijkertijd mag de overheid niet telkens terugwijken wanneer iemand zijn stem verheft en zijn eigen persoonlijke onschendbaarheid gelijkstelt aan de natie zelf.

Bloedvergieten is nergens voor nodig. Wat wel nodig is, is documentatie: wie werd er onder toezicht geplaatst, wie nam de beslissingen, wie ondertekende de bevelen, wie had toegang tot het materiaal en wat is daarmee gedaan? Wat nodig is, zijn eerlijke processen, waarin het openbaar ministerie bewijsmateriaal moet aandragen, de verdediging de vrijheid heeft dit aan te vechten, en een onafhankelijke rechter over de schuld oordeelt.

Dat is precies wat verantwoording onderscheidt van wraak. Een onschuldig persoon hoort beschermd te worden door het ontbreken van bewijs voor schuld, niet door een vriend op de juiste plek te hebben.

Patriottisme is geen vrijbrief om in de telefoons van anderen te snuffelen. Een vlag biedt geen immuniteit. De Grondwet is geen bewijs van een blanco strafblad – ook niet als je haar dicht tegen je hart houdt, vlak naast een zak waarin een partijlidmaatschapskaart zit.

Laten we daarom terugkeren naar de klassieke Poolse film *Sami swoi* ("Onze mensen"). De kern van deze verheven doctrine laat zich samenvatten door een kleine aanpassing van een uitspraak uit die film: de rechtszaal is één ding, maar de gevangeniscel – tja, die kun je maar beter aan jouw kant hebben staan. En daarom is die plotselinge liefde van Kaczyński voor de Grondwet zo aandoenlijk. Jarenlang konden ze er geen enkel recht voor hun tegenstanders in ontdekken; nu zoeken ze er wanhopig naar een nooduitgang.

Het is hier niet zo dat het doel de middelen heiligt – het is de angst voor een gevangeniscel.

P.S. Kaczyński en zijn plotselinge genegenheid voor de Grondwet doen denken aan een oude Italiaanse wet – die pas in de tweede helft van de 20e eeuw werd afgeschaft – waarbij een verkrachter aan een gevangenisstraf kon ontkomen door zijn slachtoffer ten huwelijk te vragen.

Mocht dit stuk je bevallen zijn, trakteer me dan gerust op een kop koffie: https://buycoffee.to/jan-pinski

Bron:    wiesci24.pl przez  Cezary Nowak     język po Polsku]wiesci24.pl przez  Cezary Nowak [/url]    język po Polsku