Machtsmechanismen: Wat verbindt de Confederatie, PiS en Hitlers weg naar dictatuur?

[Pieszyce]

Machtsmechanismen: Wat verbindt de Confederatie, PiS en Hitlers weg naar dictatuur?

Karolina Gorczycka
20  juli 2025

Het vergelijken van hedendaagse politieke partijen met Adolf Hitler en zijn acties in het Derde Rijk is een moeilijk maar noodzakelijk onderwerp – zolang de focus niet ligt op het vinden van goedkope analogieën, maar op het analyseren van politieke mechanismen. Geen enkel weldenkend mens zou beweren dat de PiS of de Confederatie van plan zijn concentratiekampen te bouwen. Maar men kan – en moet – zich afvragen of ze niet bepaalde strategieën kopiëren om macht te verwerven en te consolideren, strategieën die de geschiedenis al kent en die in een tragedie eindigden. Vooral omdat zowel de PiS als de Confederatie momenteel hysterie ontketenen tegen immigranten (die Kaczyński en Wawrzyk zelf massaal naar Polen hebben gehaald).

Jarosław Kaczyński en de PiS-leiders baseerden hun standpunt, net als Adolf Hitler, op emoties: een gevoel van onrechtvaardigheid, angst voor identiteitsverlies, frustratie met elites en vervreemding. PiS, net als de NSDAP in de jaren dertig, betrad de politiek als de stem van het "gewone volk" tegen de "gevestigde orde". De Confederatie nam deze toon over en versterkte deze met minachting voor de instellingen van de liberale staat: rechtbanken, de grondwet en de rechten van minderheden. In Duitsland bestond in de jaren twintig en dertig een rechtsrepubliek. Hitler greep de macht niet met geweld – hij kreeg toestemming van de elites die geloofden dat ze hem konden controleren. Zo wordt de Confederatie in sommige kringen in Polen tegenwoordig afgedaan als "marginaal" of "onschuldige folklore". De geschiedenis laat echter zien dat juist uit dergelijke bewegingen – marginaal, anti-establishment en ideologisch bruut – de gevaarlijkste regimes zijn ontstaan.

Zowel de NSDAP als het huidige extreemrechtse gedachtegoed baseren hun politieke identiteit op het aanwijzen van vijanden: Joden, communisten en liberalen in het geval van Hitler; immigranten, LGBT+, de Europese Unie en Joden (in het verhaal van sommige leden van de Confederatie) in het geval van hedendaagse groeperingen. Het doel is hetzelfde: een beeld scheppen van een belegerde natie die een "sterke hand" nodig heeft om te overleven. Sinds 2015 ondermijnt de Wet en Rechtvaardigheidspartij (PiS) systematisch de fundamenten van de democratie: door de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te beperken, de publieke media ondergeschikt te maken, de rol van het parlement te verzwakken en niet-gouvernementele organisaties aan te vallen. In 1933 opereerde Adolf Hitler ook binnen de grenzen van de wet – hij veranderde die zodra hij een meerderheid had. Het mechanisme is altijd hetzelfde: eerst mensen ervan overtuigen dat de wet een obstakel vormt, en hen vervolgens "orde" tonen. Een voorbeeld uit de huidige politiek: de "protesten" tegen immigranten. Eerst bracht PiS 2 miljoen mensen naar Polen, nu beweren ze, hand in hand met de Confederatie, dat ze vijanden zijn. Dit lijkt op de uitvoering van een plan, niet van beleid.

De Confederatie gaat een stap verder. Ze spreekt openlijk over de ontmanteling van de "verzorgingsstaat", spot met de democratie en verspreidt slogans die in strijd zijn met constitutionele waarden.  Veel van haar leiders beroepen zich botweg op extreem verbaal geweld, minachting voor tegenstanders en antisemitische clichés, die in de 20e eeuw al tragische gevolgen hadden. Te vaak wordt dit half-grappend gezegd, zonder de ernst van de situatie te erkennen.

Het is daarom de moeite waard om onszelf vandaag vragen te stellen, voordat het te laat is. Niet om Kaczyński één-op-één met Hitler te vergelijken, maar om de bekende mechanismen te herkennen: macht opbouwen op basis van angst, wijzen op een interne vijand, zich instellingen toe-eigenen, minderheidsrechten aanvallen, minachting voor de wet en pluralisme. De geschiedenis leert ons dat democratieën niet ten onder gaan in de greep van een revolutie.

Ze gaan ten onder wanneer mensen zeggen: "Het is onmogelijk, het is maar gepraat." Ook Hitler was jarenlang alleen maar gepraat. Daarna had hij alle macht.

Bron:   wiesci24.pl przez Karolina Gorczycka    język po Polsku