Autoritarisme binnen handbereik. Żureks diagnose zou een waarschuwing moeten zijn

[Pieszyce]

Autoritarisme binnen handbereik. Żureks diagnose zou een waarschuwing moeten zijn

Cezary Nowak
22 september 2025

Toen Waldemar Żurek tijdens een conferentie zei dat er tussen 2015 en 2023 in Polen een autoritair systeem werd opgebouwd, riepen sommige commentatoren onmiddellijk uit: "Het toppunt van lef!"

Maar als we onze emoties opzijzetten en naar de feiten kijken, is het moeilijk om het met hem oneens te zijn. Zijn woorden klinken als een samenvatting van wat veel Polen acht jaar lang hebben gevoeld: een staat die democratisch en rechtsstatelijk zou moeten zijn, werd steeds meer een instrument van één partij.

"Sommige mensen die deze periode beoordelen, zijn van mening dat er niet alleen een systeem werd opgebouwd, maar dat we al stevig in een systeem zaten dat fundamentele rechten en vrijheden voor burgers niet kon garanderen," benadrukte Żurek. Het is inderdaad moeilijk om de indruk te ontlopen dat het systeem steeds geslotener werd en dat de controle over de rechtbanken, de publieke omroepen en de diensten niet bedoeld was om de democratie te waarborgen, maar om het gemak van regeren zonder beperkingen te bevorderen.

Het rapport van Żurek behandelt onder andere de repressie van maatschappelijke organisaties en sociale activisten. De publieke omroepen nemen daarin een bijzondere plaats in. "Natuurlijk waren verschillende instellingen betrokken bij deze repressie, waaronder de diensten, de politie, het rechtssysteem en ook de publieke omroepen", aldus de minister.

Dit is geen onthulling die iemand zou moeten verbazen. Door de jaren heen hebben we de Poolse televisie zien transformeren tot een propagandakanaal voor de PiS. In plaats van een publieke missie was er sprake van opdringerige agitatie; in plaats van pluralisme was er eenzijdige berichtgeving; in plaats van journalistiek was er politieke marketing. De oppositie, maatschappelijke organisaties en gewone burgers die de regering durfden te bekritiseren, werden afgeschilderd als vijanden van de natie.

Żurek heeft ook gelijk als hij spreekt over de noodzaak van herstel. "Ik wil dat dit meer is dan alleen een rapport, maar ook een basis vormt voor actie door de instanties die de rechtsstaat handhaven, zodat we deze burgers ook een vorm van genoegdoening kunnen bieden voor wat ze hebben geleden door toedoen van een autoritaire staat", benadrukte hij.

Dit is tenslotte geen abstractie. Sociale activisten werden voor de rechter gesleept en aanklagers konden procedures starten en rekken tegen degenen die maandenlang tegen de regering protesteerden. De politie behandelde demonstranten als potentiële criminelen, en activisten die weigerden zich door de staat te laten intimideren, werden doelwit van een lastercampagne.

Dit is precies de kern van het probleem dat Żurek bespreekt. PiS behandelde burgers niet als partners, maar als obstakels. In plaats van een natuurlijke aanvulling op de democratie te zijn, werd het maatschappelijk middenveld een bedreiging in de ogen van de regering. Ngo's die opkwamen voor minderheidsrechten of onafhankelijke rechtbanken werden belasterd en hun financiering werd in twijfel getrokken.

Zo werkt autoritaire logica: wie niet voor ons is, is tegen ons. En hoewel PiS er niet in is geslaagd Polen volledig te transformeren tot een autoritaire staat, stelt Żurek terecht vast dat we er al met één been zijn geweest.

Nu PiS in de oppositie zit, zou het makkelijk zijn om met de hand te zwaaien en te zeggen: "Dat is verleden tijd." Maar als Żureks diagnose wordt genegeerd, zou de geschiedenis zich kunnen herhalen. Autoritaire systemen ontstaan immers niet plotseling – ze ontstaan door dagelijkse misstanden, door het accepteren van propaganda, door onverschilligheid tegenover het schenden van normen.

Het rapport van de minister is daarom niet "absurd" of "bizar", zoals media die geassocieerd worden met de vorige regering het proberen af te schilderen. Het is een poging om te confronteren wat er de afgelopen jaren werkelijk in Polen is gebeurd.

Żurek verwoordde hardop wat velen al lang voelden: dat PiS de grenzen van de democratie steeds verder oprekte, dat burgers steeds minder rechten hadden en de regering steeds meer privileges. En als we willen dat Polen een rechtsstaat wordt, moeten we conclusies trekken.

Want autoritarisme begint niet met tanks op straat. Het begint met de publieke media die zwijgen over ongemakkelijke feiten, met het Openbaar Ministerie dat de partij dient, met demonstranten die als vijanden worden behandeld. Żurek gaf deze verschijnselen treffend een naam. En juist daarom is zijn diagnose het luisteren waard – omdat dit niet langer alleen maar geschiedenis is. Het is een waarschuwing voor de toekomst.

Bron:   wiesci24.pl przez  Cezary Nowak     język po Polsku